تفسیر

در حـديـثى از پيامبر گرامى اسلام (ص) مى خوانيم : ((هركس سوره حج رابخواند خداوند پاداش حج و عمره را به او مى دهد به تعداد تمام كسانى كه درگذشته و آينده حج و عمره به جا آورده يا خواهند آورد))!.

بـدون شـك ايـن ثواب و فضيلت عظيم تنها براى تلاوت لفظى نيست ، تلاوتى است انديشه ساز، و انديشه اى است عمل پرور.

به نام خداوند بخشنده بخشايشگر.

ايـن سـوره به خاطر بخشى از آياتش كه پيرامون حج سخن مى گويد به نام ((سوره حج)) ناميده شده است.

و از آنـجـا كـه دستور حج آن هم با ذكر قسمتى از جزئيات آن ، و همچنين دستور جهاد، تناسب با وضع مسلمانان در مدينه دارد، آيات اين سوره از جهاتى شبيه سوره هاى ((مدنى)) است.

از نظر محتوا مطالب اين سوره را به چند بخش مى توان تقسيم كرد:.

1ـ آيـات فـراوانـى از آن در زمـيـنه ((معاد))و دلائل منطقى آن ، و انذار مردم غافل از صحنه هاى قيامت ، و مانند آن است.

2ـ بخش قابل ملاحظه اى نيز از مبارزه با شرك و مشركان ، سخن مى گويد.

3ـ در بخش ديگر مردم را به بررسى سرنوشت عبرت انگيز گذشتگان وعذابهاى دردناك الهى كه بر آنها نازل شد دعوت كرده.

4ـ و بخش ديگر پيرامون مساله حج و سابقه تاريخى آن است.

5ـ بخشى از آن پيرامون مبارزه با دشمنان مهاجم ، است.

6ـ و سرانجام قسمتى از آن پند و اندرزهايى است در زمينه هاى مختلف زندگى و تشويق به نماز و زكات و توكل و توجه به خداوند.

اين سوره در ((مدينه)) نازل شده و 78 آيه است.

از آنجا كه آيات گذشته بشارت حكومت روى زمين را به بندگان صالح مى دادو چنين حكومتى مـايه رحمت براى همه مردم جهان است در اين آيه به رحمت عامه وجود پيامبر(ص) اشاره كرده ، مى گويد: ((ما تو را جز براى رحمت جهانيان نفرستاديم)) (وما ارسلناك الا رحمة للعالمين).

عـموم مردم دنيا اعم از مؤمن و كافر همه مرهون رحمت تو هستند، چرا كه نشر آيينى را به عهده گرفتى كه سبب نجات همگان است.

(آيه)ـ و از آنجا كه مهمترين مظهر رحمت و محكمترين پايه و اساس آن مساله توحيد و جلوه هاى آن است در اين آيه چنين مى گويد: ((به آنها بگو: تنهاچيزى كه بر من وحى مى شود اين است كه معبود شما معبود واحدى است)) (قل انما يوحى الى انما الهكم اله واحد).

((پس آيا شما حاضريد (در برابر همين اصل اساسى توحيد) تسليم شويد)) وبتها را كنار بگذاريد ؟! (فهل انتم مسلمون).

در واقـع در ايـن آيـه ، سـه نكته بنيادى مطرح شده است ، نخست اين كه پايه اصلى رحمت توحيد است توحيد در اعتقاد، در عمل ، توحيد در كلمه ، توحيدصفوف ، و توحيد در قانون و در همه چيز.

نـكـتـه ديگر اين كه تمام دعوت پيامبر اسلام (ص) در اصل توحيد خلاصه مى شود و توحيد روحى است كه در كالبد تمام دين دميده شده.

و آخـريـن نـكـتـه اين كه : مشكل اصلى تمام جوامع و ملل ، آلودگى به شرك در اشكال مختلف و بيرون آمدن از شرك و مظاهر آن و بالا زدن آستين براى شكستن بتها است ، نه فقط بتهاى سنگى و چوبى ، كه بتها از هر نوع مخصوصاطاغوتهاى انسانى !.

(آيه)ـ اين آيه مى گويد: اگر (با اين همه تلاش باز به دعوت و پيام ماتوجه نكردند و) روى گردان شـونـد، بـگـو: من به همه شما بطور يكسان (از عذاب الهى) اعلام خطر مى كنم)) (فان تولوا فقل آذنتكم على سوا).

سپس اين تهديد را به صورت آشكارترى بيان كرده ، مى گويد: ((و من نمى دانم آيا وعده عذاب كه به شما داده شده است نزديك است يا دور)) ؟! (وان ادرى اقريب ام بعيد ما توعدون).

فكر نكنيد اين وعده دور است ، شايد هم نزديك و بسيار هم نزديك باشد.

اين عذاب و مجازاتى كه در اينجا به آن تهديد شده اند ممكن است عذاب قيامت و يا مجازات دنيا و يا هر دو باشد، در صورت اول علم آن مخصوص خداست و در صورت دوم و سوم ممكن است اشاره به جزئيات و زمان آن باشد كه حتى پيامبران از جزئيات آن آگاه نيستند.

(آيه)ـ اين تصور را نيز به مغز خود راه مى دهيد كه اگر تاخيرى درمجازات شما شود به خاطر اين است كه خدا از اعمال و سخنان شما آگاه نيست ،نه ، او همه را مى داند ((او هم سخنان آشكار را و هم آنچه را كتمان مى كنيد مى داند))(انه يعلم الجهر من القول ويعلم ما تكتمون).

اصـولا پـنهان و آشكار براى شما كه علمتان محدود است مفهوم دارد، امابراى آن كس كه علمش بى پايان است غيب و شهود يكى است و سر و علن در آنجايكسان مى باشد.

(آيـه)ـ و نـيز اگر مى بينيد مجازات الهى فورا دامن شما را نمى گيردبواسطه آن نيست كه او از كـار شـمـا آگـاه نباشد ((و من نمى دانم شايد اين آزمايشى براى شماست)) (وان ادرى لعله فتنة لكم).

((و مـايـه بـهره گيرى (از لذائذ اين جهان) تا مدتى)) معين ، سپس با شدت هر چه تمامتر شما را بگيرد و مجازات كند (ومتاع الى حين).

در واقـع بـراى تـاخـيـر مجازات الهى در اينجا دو فلسفه بيان شده است : نخست مساله امتحان و آزمـايـش اسـت ، خـدا هرگز در عذاب عجله نمى كند، تا خلق راآزمايش كافى كند و اتمام حجت نمايد.

دوم اين كه افرادى هستند كه آزمايش آنها تمام شده و كلمه مجازاتشان قطعى گرديده است ، اما بـراى ايـن كـه سـخت كيفر ببينند نعمت را بر آنها گسترده مى سازد تاكاملا غرق نعمت شوند، و درست در همان حال كه سخت در لذائذ غوطه ورندتازيانه عذاب را بر آنها بكوبد تا دردناكتر باشد، و رنج محرومان و ستمديدگان را به خوبى احساس كنند.

(آيـه)ـ اين آيه كه آخرين آيه سوره انبيا است همچون نخستين آيه اين سوره سخن از غفلت مردم بـى خـبر مى گويد، و به عنوان نقل قول از پيامبر(ص) دريك عبارت نفرين مانند ناراحتى او را از ايـن هـمـه غـرور و غـفـلت منعكس مى كند ومى گويد: پيامبر بعد از مشاهده اين همه اعراض و رويگردانى ((عرض كرد: پروردگارمن ! به حق داورى فرما)) و اين گروه طغيانگر را طبق قانون عدالتت كيفر ده ! (قال رب احكم بالحق).

در دومـيـن جـمـلـه روى سـخن را به مخالفان كرده و مى گويد: ((و پروردگار همه ما خداوند رحـمـان اسـت و مـا از پيشگاه مقدسش در برابر نسبتهاى ناروايى كه شما به او مى دهيد استمداد مى طلبيم)) (وربنا الرحمن المستعان على ما تصفون).

((پايان سوره انبيا)).

بعد از آن كه در آيات گذشته به قسمتى از پاداشهاى اخروى مؤمنان صالح اشاره شد در اين آيه و آيه بعد به يكى از روشنترين پاداشهاى دنيوى آنها كه ((حكومت روى زمين)) است با بيان شيوايى اشاره كرده ، مى گويد: ((و در زبور بعد ازذكر چنين نوشتيم كه سرانجام بندگان صالح من وارث (حـكـومـت) زمـيـن خـواهـندشد)) (ولقد كتبنا فى الزبور من بعد الذكر ان الا رض يرثها عبادى الصالحون).

((ارض)) به مجموع كره زمين گفته مى شود و سراسر جهان را شامل مى گردد.

مـنـظور از ((زبور)) كتاب داوود، و ((ذكر)) به معنى تورات است ، و به اين ترتيب معنى آيه چنين مـى شـود، ((م، در زبـور، بـعد از تورات ، چنين نوشتيم كه اين زمين رابندگان صالح ما به ارث خواهند برد)).

سـؤال ديـگـرى كـه در اينجا باقى مى ماند اين است كه بندگان صالح خدا((عبادى الصالحون)) كيانند؟.

كـلمه ((صالحون)) معنى گسترده و وسيعى دارد، كه علاوه بر ايمان و توحيدهمه شايستگيها از آن به ذهن مى آيد، شايستگى از نظر عمل و تقو، شايستگى ازنظر علم و آگاهى ، شايستگى از نظر قدرت و قوت ، و شايستگى از نظر تدبير و نظم ودرك اجتماعى.

در بـعـضـى از روايـات صريحا اين آيه تفسير به ياران حضرت مهدى ـعج ـ شده است : كه بيان يك مصداق عالى و آشكار است ، و عموميت مفهوم آيه را محدودنمى سازد.

نـظـام آفـريـنـش دليل روشنى بر پذيرش يك نظام صحيح اجتماعى در آينده ،در جهان انسانيت خـواهـد بود، و اين همان چيزى است كه از آيه مورد بحث واحاديث مربوط به قيام ((مصلح بزرگ جهانى)) حضرت مهدى ـارواحناه فداه ـاستفاده مى شود.

(آيه)ـ اين آيه به عنوان تاكيد بيشتر مى گويد: ((در اين سخن ابلاغ روشنى.

است براى گروهى كه خدا را (با اخلاص) پرستش مى كنند)) (ان فى هذالبلا غا لقوم عابدين).

در آيـه قـبـل خوانديم ، مؤمنان راستين از ((فزع اكبر)) (وحشت بزرگ) غمگين نمى شوند; اين آيه تـوصـيـفـى از آن روز وحـشـت انگيز كرده است ، و در حقيقت علت عظمت اين وحشت را مجسم مـى سازد، مى گويد: اين امر ((روزى ، تحقق مى يابد كه ما آسمان را در هم مى پيچيم همان گونه كه طومار نامه ها درهم پيچيده مى شود)) !(يوم نطوى السما كطى السجل للكتب).

در اين آيه تشبيه لطيفى نسبت به درنورديدن طومار عالم هستى در پايان دنياشده است ، در حال حـاضر اين طومار گشوده شده و تمام نقوش و خطوط آن خوانده مى شود و هر يك در جايى قرار دارد، امـا هنگامى كه فرمان رستاخيز فرارسد، اين طومار عظيم با تمام خطوط و نقوشش ، در هم پيچيده خواهد شد.

سپس اضافه مى كند: ((همان گونه كه ما در آغاز آن را ايجاد كرديم باز هم برمى گردانيم)) و اين كار مشكل و سختى در برابر قدرت عظيم ما نيست (كما بدانا اول خلق نعيده).

و در پايان آيه مى فرمايد: ((اين وعده اى است كه ما داده ايم و قطعا آن راانجام خواهيم داد)) (وعدا علينا انا كنا فاعلين).

از بعضى روايات استفاده مى شود كه منظور از بازگشت خلق به صورت اول آن است كه انسانها بار ديـگر پا برهنه و عريان ـن گونه كه در آغاز آفرينش بودندـ بازمى گردند و اين يكى از چهره هاى بازگشت آفرينش به صورت نخست است.

(آيه)ـ.

در تـعـقيب آيات گذشته كه از سرنوشت مشركان ستمگر بحث مى كرد دراينجا روى سخن را به آنـهـا كـرده و آيـنـده آنـهـا و مـعبودهايشان را چنين ترسيم مى كند:((شما و آنچه را غير از خدا مى پرستيد آتشگيره جهنميد)) ! (انكم وما تعبدون من دون اللّه حصب جهنم).

آتشگيره جهنم و هيزمى كه شعله هاى آن را تشكيل مى دهد خود شما وخدايان ساختگى شماست ، و همچون قطعه هاى هيزم بى ارزش يكى پس ازديگرى در جهنم پرتاب مى شويد!.

سپس اضافه مى كند: ((شما وارد بر آن مى شويد)) (انتم لها واردون).

اول بـتـهـا را در آتش مى افكنند، سپس شما بر آنها وارد مى شويد، گويى خدايانتان با آتشى كه از وجودشان برمى خيزد از شما پذيرايى مى كنند.

(آيـه)ـ سـپس به عنوان نتيجه گيرى كلى مى فرمايد: ((اگر اين بته،خدايانى بودند هرگز وارد آتش دوزخ نمى شدند)) (لو كان هؤلا آلهة ما وردوها).

ولى بدانيد نه تنها وارد دوزخ مى شوند بلكه ((جاودانه در آن خواهند بود))(وكل فيها خالدون).

(آيـه)ـ براى توضيح بيشتر پيرامون وضع دردناك ، اين ((عابدان گمراه))،در برابر آن ((معبودان بى ارزش)) مى گويد: ((آنها در دوزخ ، فريادها و ناله هاى دردناك دارند)) (لهم فيها زفير).

مـمـكـن است اين زفير و ناله غم انگيز تنها مربوط به عابدان نباشد، بلكه شياطينى كه معبودشان بودند نيز در اين امر با آنها شريك باشند.

جمله بعد، يكى ديگر از مجازاتهاى دردناك آنها را بازگو مى كند و آن اينكه ((آنها در دوزخ چيزى نمى شنوند)) (وهم فيها لا يسمعون).

ايـن جمله ممكن است اشاره به اين باشد كه آنها سخنى كه مايه سرور وخوشحاليشان باشد مطلقا نمى شنوند، و تنها مستمع ناله هاى جانكاه دوزخيان ، وفريادهاى فرشتگان عذاب هستند.

بعضى گفته اند منظور اين است كه اينها صداى هيچ كس را مطلقا نمى شنوندگويى تنها آنها در عذابند و اين خود مايه مجازات بيشترى است.

(آيـه)ـ ايـن آيـه حـالات مؤمنان راستين و مردان و زنان با ايمان را بازگومى كند تا در مقايسه با يكديگر وضع هر دو مشخص تر شود.

نخست مى گويد: ((كسانى كه به خاطر ايمان و اعمال صالحشان وعده نيك به آنها از قبل داده ايم از اين آتش هولناك و وحشتناك دورند)) (ان الذين سبقت لهم منا الحسنى اولئك عنها مبعدون).

اشـاره به اين كه ما به تمام وعده هايى كه به مؤمنان در اين جهان داده ايم وفاخواهيم كرد كه يكى از آنها دور شدن از آتش دوزخ است.

(آيه)ـ در اين آيه چهار نعمت بزرگ الهى را كه شامل حال اين گروه سعادتمند است بر مى شمرد:.

نخست اين كه ((آنها صداى آتش را نمى شنوند)) (لا يسمعون حسيسها).

مؤمنان راستين چون از جهنم دورند هرگز اين صداهاى وحشتناك به گوششان نمى خورد.

ديـگـر اين كه : ((آنها در آنچه بخواهند و مايل باشند بطور جاودان متنعمند))(وهم فى ما اشتهت انفسهم خالدون).

يـعـنـى آنجا محدوديت اين جهان را ندارد، هر نعمت مادى و معنوى كه بخواهند بدون استثنا در دسترس آنهاست ، آن هم نه يك روز و دو روز بلكه در يك عمر جاويدان !.

(آيه)ـ سوم اين كه : ((فزع اكبر آنها را غمگين نمى كند)) (لا يحزنهم الفزع الا كبر).

((فزع اكبر)) (وحشت بزرگ) را بعضى اشاره به وحشتهاى روز قيامت دانسته اند كه از هر وحشتى بزرگتر است.

بـالاخـره آخـريـن لـطـف خـدا در بـاره كـسـانى كه در آيات فوق به آنها اشاره شده اين است كه ((فـرشـتگان رحمت به استقبال آنها مى شتابند)) (و به آنها تبريك وشادباش مى گويند و بشارت مـى دهـنـد) اين همان روزى است كه به شما وعده داده مى شد)) (وتتلقيهم الملا ئكة هذا يومكم الذى كنتم توعدون).